Archief
Artikelen

Klik op het plaatje.

© Boudine Berkenbosch
Brave New Books 2015
ISBN: 9 789402 121216

Omslagontwerp:
Ch. Doumas: The Wall Paintings of Thera, p. 57
Idryma Theras–Petros M. Nomikos,
The Thera Foundation, Athens 1992

Aantal pagina’s: 281

Inhoudsopgave:

Landkaarten ……………………………………………………….. 9

Inleiding: In Kolonos en Kadesh Barnea ………….. 13

Hoofdstuk 1: Kreon in Thebe ………………………….. 19

Hoofdstuk 2: Polyneikes in Argos ……………………. 64

Hoofdstuk 3: Oidipous in Kolonos …………………. 102

Hoofdstuk 4: Eteokles in Thebe …………………….. 151

Hoofdstuk 5: Zeven tegen Thebe ………………….. 195

Hoofdstuk 6: Antigone ……………………………………. 233

Epiloog met tijdslijn …………………………………………. 269

Index van namen …………………………………………….. 271

Literatuur …………………………………………………………. 275

Eindnoten …………………………………………………………. 279

Inleiding: In Kolonos en Kadesh Barnea

Het eerste deel van ‘Kinderen van Kadmos’ ging over Oidipous als mogelijke tijdgenoot van Mozes. Dit tweede deel is daarop een vervolg. In de tragedie van Sophokles: ‘Koning Oedipus’ had zich een diep gehate vuurdragende god op Thebe gestort. Uit de tekst blijkt dat er een ernstige ramp gebeurde, die werd toegeschreven aan de goden. Daarop rees de vraag waarom de goden zo boos waren. Het antwoord werd eerst gezocht in de moord op de vorige koning, Laios, die nooit was teruggekeerd van een tocht naar Delphi. Aldus kwam aan het licht dat Oidipous zijn vader had vermoord en met zijn moeder getrouwd was. Deze twee ernstige misdaden, hoe onbedoeld ook, maakten het begrijpelijk waarom de goden boos waren: het was de schuld van koning Oidipous!

Ook in de Bijbel staan rampen, die worden toegeschreven aan de god Jhwh. Deze verscheen aan Mozes om Egypte te plagen. De rampen in het boek Exodus lijken zo ernstig, dat een kosmische oorzaak niet uitgesloten lijkt. Als dit dezelfde natuurramp zou zijn als in de Griekse mythen, dan was het verschijnsel wereldwijd. Het enig mogelijke jaartal is dan 1628 v.Chr., dit op grond van de boomjaarringen die vanaf dat jaar wereldwijd een groeistoornis vertonen. In Griekenland bestond rond deze tijd een kunstzinnige beschaving, die plotseling eindigde.

Volgens het boek Exodus trokken de Israëlieten ten tijde van zware plagen weg uit Egypte, door de drooggevallen Rode Zee naar de Sinaïwoestijn. Daar verscheen Jhwh op de berg Horeb. Boven de woestijn hingen zware wolken, waaruit een zoetige substantie dauwde die zowel eetbaar als bederfelijk bleek. De Israëlieten noemden het manna en bakten er koeken van. Zo trokken ze naar Kanaän, een tocht die ruim 40 jaar duurde en die gepaard ging met de verschijningen van Jhwh. Het verslag staat in de Bijbelse boeken Leviticus, Numeri en Deuteronomium.

Leviticus bevat voornamelijk wetten, waarvan er vele gaan over offers aan Jhwh. De offerdieren werden gegeten door de priesters, het gaat om de voedselverdeling. Het vet en de schenkels moesten worden verbrand, wat kan wijzen op de angst om te worden besmet door het eten van zieke dieren. Het slachten van dieren zonder toestemming van de priesters werd bestraft als ware het doodslag! Zo bleef zowel de kudde als de priesterklasse in stand.

Niet alle dieren mochten worden gegeten. Leviticus verklaart de volgende dieren onrein: De kameel, de klipdas en de haas, want ze herkauwen wel, maar hun hoeven zijn niet volledig gespleten. Ook het varken is onrein, want het heeft wel gespleten hoeven, maar het herkauwt niet. Zorg dat je niet met hun kadaver in aanraking komt! Waterdieren zonder vinnen en schubben zijn onrein. De volgende vogels zijn onrein: de arend, de gier, de wouw, valken, raven, uilen en sperwers, de kraai, de ooievaar, de reiger, de hop en de vleermuis. Ook alle vliegende insecten met vier poten zijn onrein, met uitzondering van sprinkhanen en krekels. Van de kruipende dieren zijn onrein: de mol, de muis, alle soorten padden, de gekko, de hagedis, de varaan en het kameleon. Wie hun kadaver aanraakt, is tot de avond onrein.

Het is zinloos om iets te verbieden als dat geen kwaad kan, maar het is echt absurd als niemand dat ooit zou doen. Het verbod in Leviticus betreft ook dieren die niemand eet, zoals vleermuizen, gieren en padden. Kennelijk at men die toch! Een dergelijke wet wijst op chronisch voedselgebrek.

Sommige wetten gaan over besmettelijke ziekten, waarbij vooral melaatsheid werd gevreesd. Ook zijn er wetten tegen schimmels: ‘Komt er een schimmelige uitslag op een wollen of linnen kleed of op iets dat van leer gemaakt is, dan moet dat voorwerp vernietigd worden, de priester zal het verbranden.’ Schimmels gedijen niet in de woestijn! Volgens de bijbel hing er echter een wolk waaruit een bederfelijke substantie dauwde. Dat wil wel schimmelen!

Het boek Numeri vertelt: ‘Vanaf de dag dat de ontmoetingstent was opgezet, werd deze bedekt door een wolk, maar ’s nachts leek die wolk op een vuurschijnsel. Als de wolk optrok, braken de Israëlieten hun kamp op, en als hij laag hing, sloegen ze hun tenten weer op. Als de wolk een langere tijd boven de tent bleef hangen, een paar dagen, een maand of nog langer, dan braken zij hun kamp niet op. Terwijl het kamp was opgebroken, bleef de wolk overdag boven hen.’ In de Sinaï is de hemel meestal helder en onbewolkt, maar volgens de Bijbel hing die wolk er vele jaren. Zo kon de tocht naar Kanaän ruim 40 jaar duren!

Tijdens deze tocht gebeurde er weer een ramp. Numeri vertelt: ‘De Israëlieten sloegen hun tenten op in de Paranwoestijn, bij Kadesh Barnea. Jhwh sprak tot Mozes: “Stuur verkenners naar Kanaän.” De verkenners onderzochten het gebied vanaf de Tsinwoestijn in het zuiden tot de Hamatpas in het noorden. Na veertig dagen keerden ze terug. Ze brachten verslag uit: “Het land vloeit van melk en honing. Maar het volk is krachtig en de steden zijn grote vestingen.”

In de hooggelegen woestijn dauwde het manna, maar als het sneeuwt in de bergen, dan regent het vaak in het dal. Wellicht viel er in Kanaän wel vloeibare manna: melk en honing! Vrijwel alle verkenners stierven kort daarna aan een ziekte, slechts twee van hen bleven in leven. Het verkennen van een land dat vloeit van melk en honing was kennelijk geen gezonde bezigheid.
Dan zegt Numeri: ‘Korach kwam in opstand tegen Mozes, samen met 250 andere mannen, allen leiders van het volk. Toen Mozes dit hoorde, zei hij tegen Korach: “Neem morgen vuurpannen, leg daar brandende kolen in met wierook en biedt die aan Jhwh aan.” De volgende morgen gingen Korach en zijn aanhangers met hun vuurpannen naar de ontmoetingstent. Toen verscheen Jhwh aan het hele volk. Mozes zei: “Als deze mannen een natuurlijke dood sterven, dan heeft Jhwh mij niet gestuurd.” Nauwelijks was hij uitgesproken of de aarde spleet open en slokte hen op met hun families. Levend stortten zij in het dodenrijk, de aarde sloot zich boven hen en zij waren verdwenen. Toen de Israëlieten hen hoorden schreeuwen, vluchtten ze en riepen: “Rennen, anders slokt de aarde ons ook op.” Toen ging er een vuur uit van Jhwh en het verteerde de 250 mannen die wierook hadden geofferd. Aäron ging naar het volk, dat al door een ramp werd geteisterd. Er waren 14.700 doden, de aanhang van Korach niet meegerekend.’
De combinatie van een aardbeving en vuur uit de hemel wijst weer op een kosmische oorzaak, maar dan zou ook Griekenland door deze ramp zijn getroffen. Volgens de Griekse tragedies was dat inderdaad het geval.

& & & & & & &

In de Bijbel gaan verwantschap en erfrecht reeds van vader op zoon, maar in Thebe heerste nog moederrecht. In dit deel van ‘Kinderen van Kadmos’ zullen we zien hoe men in Thebe probeerde om het vaderrecht in te stellen. De kinderen behoren dan voortaan tot het huis van hun vader. Omdat een man meer kinderen kan verwekken dan een vrouw ooit kan baren, is dit een manier om de stam snel in aantal te versterken. Het is een weloverwogen rampenplan! Sommige aspecten van het vaderrecht zijn echter onverenigbaar met de wetten van het moederrecht, die diep verankerd lagen in het geweten en de religie. Als het vaderrecht wordt ingevoerd, weet niemand nog hoe men de goden moet dienen!

In Thebe hebben de orakels van Apollo reeds per ongeluk geleid tot een verboden huwelijk van koningin Iokaste met haar zoon Oidipous. Uit dat huwelijk werden vier kinderen geboren, twee zonen en twee dochters. De oudste dochter, Antigone, was voorbestemd om haar moeder op te volgen, maar omdat ze in incest is verwekt, mag ze niet trouwen. Via haar kan er daarom geen nieuwe koning komen, zij kan haar moeder niet opvolgen. Voorlopig heerst Kreon, de broer van Iokaste, daarom als regent over Thebe. Zijn erfgenamen zijn volgens het moederrecht de zonen van zijn zuster: Polyneikes en Eteokles. Zij zijn echter tevens de zonen van koning Oidipous. Volgens het vaderrecht erft de oudste zoon de troon van zijn vader. Onduidelijk is dan in welke hoedanigheid zij troonopvolgers zijn, volgens het moederrecht of het vaderrecht. Dit alles leidt in Thebe tot een machtsstrijd waarin allen onvermijdelijk het onderspit delven.
Op het moment dat de strijd van Zeven tegen Thebe losbarst, verschijnen ook de goden! De zonen van Oidipous vallen beiden in de strijd. Oidipous bevindt zich in Kolonos en wordt door de aarde verzwolgen. Als dit waar gebeurd zou zijn, dan bevond Mozes zich op dat moment in Kadesh Barnea.

& & & & & & &

De Griekse tragedies zijn ontstaan uit oude liederen die werden gezongen door een voorzanger en een koor. In de klassieke tijd (500-400 v.Chr.) zijn deze liederen bewerkt tot theaterstukken, die nog wel werden gezongen, maar daarnaast ook een levendig schouwspel boden. Het was dus meer een opera of toneelstuk. Het verhaal was bij het publiek bekend, maar de schrijvers hadden een grote vrijheid om op de oude gezangen te variëren. Daardoor konden allerlei verschillen ontstaan. Als deze liederen zouden berusten op ware gebeurtenissen, dan zijn ze ruim 1000 jaar lang mondeling overgeleverd, voor ze werden bewerkt tot tragedies.

De meeste tragedies zijn helaas verloren gegaan. Aischylos (525-456 v.Chr.) schreef er meer dan 80 en Sophokles (496–406 v.Chr.) schreef er 123, maar van beiden bleven slechts 7 tragedies bewaard. Van Euripides (ca. 480-406 v.Chr.) bestaan nog 17 tragedies. We beschikken daarom nog over slechts 31 verhalen uit wat ooit een dikke verzameling was. In tegenstelling tot de Bijbel, vertoont de Griekse traditie dus hiaten. Ook spreken de tragedies elkaar soms tegen.

De opzet is hetzelfde als die van het eerste deel: Het geraamte bestaat uit de klassieke Griekse literatuur. Twee tragedies van Sophokles, ‘Oidipous in Kolonos’ en ‘Antigone’, worden vrijwel onverkort aangehaald. Hoofdstuk 5 is een compilatie van ‘Zeven tegen Thebe’ van Aischylos en ‘Phoenikische Vrouwen’ van Euripides, die beide gaan over de strijd om Thebe tijdens razend natuurgeweld. Ook in ‘Oidipous in Kolonos’ vinden we dit natuurgeweld terug, maar voegt men deze tragedies samen, dan klopt de tijdslijn niet. Volgens Sophokles bevond Antigone zich nog in Kolonos toen Zeus verscheen, terwijl uit zijn tragedie ‘Antigone’ blijkt dat ze reeds in Thebe moet zijn geweest. Aischylos en Euripides situeren haar beiden in Thebe. Ook in dit boek is daarvoor gekozen.

Waar de tragedies elkaar tegenspreken, is gekozen voor de meest logische tijdslijn. Alle citaten zijn voorzien van noten, die met een literatuurlijst achterin het boek staan. Soms geven deze noten slechts aan op welke tekst een passage gebaseerd is. De tekst is soms ook aangevuld, omdat er regels ontbreken. Deze regels zijn schuin gedrukt en gemarkeerd met een voetnoot. Soms is er ook een woord veranderd, omdat de tekst niet klopt met de tijdslijn. De verantwoording vindt u dan weer in een voetnoot.

———————————————————-
Tot zover de theorie. Wat dan volgt, is een roman die alle personen in de tragedies beschouwd als mensen van vlees en bloed. Het verhaal is beklemmend, ontroerend en inderdaad zeer tragisch. Maar de Griekse klassieken zijn ook gewoon mooi!
Veel leesplezier gewenst!

Share and Enjoy:
  • NuJIJ
  • Twitter
  • Facebook
  • Hyves
  • RSS
  • email

Laat een reactie achter

Recente reacties