Archief
Artikelen


Klik op het plaatje.

© Boudine Berkenbosch
Brave New Books 2015
ISBN: 978 940 2121 193

Omslagontwerp:
Ch. Doumas: The Wall Paintings of Thera, p. 162
Idryma Theras–Petros M. Nomikos,
Athens 1992

Aantal pagina’s: 300

Inhoudsopgave:

Landkaarten ………………………………………………………….. 9

Inleiding: Griekse tragedies en Bijbelse rampen … 13

Hoofdstuk 1: Iokaste van Kadmos ……………………. 19

Hoofdstuk 2: Merope van Doris …………………………. 56

Hoofdstuk 3: Het orakel van Delphi …………………. 100

Hoofdstuk 4: De troon van Thebe ……………………. 149

Hoofdstuk 5: De geboorte van Pallas ………………. 193

Hoofdstuk 6: Koning Oidipous …………………………… 241

Epiloog met tijdslijn ……………………………………………. 284

Index van namen ………………………………………………. 286

Literatuur ……………………………………………………………. 294

Eindnoten ……………………………………………………………. 298

Inleiding: Griekse tragedies en Bijbelse rampen

Deze roman is gebaseerd op de Griekse tragedie ‘Koning Oidipous’ van Sophokles. De mythische koning Oidipous regeerde over de Griekse stad Thebe, waar hij getrouwd was met koningin Iokaste. Zij was een nazaat van Kadmos, de zoon van Agenor, die afkomstig was uit Tyrus aan de kust van Kanaän. Iokaste had een broer, Kreon, hun vader Menoikeus was kennelijk ooit koning, maar Kreon was zijn vader niet opgevolgd. Zijn zuster was koningin en haar man was koning. Daaruit blijkt dat de troonopvolging in Thebe nog van moeder op dochter ging.

In Thebe gold het moederrecht. Dit systeem van verwantschap en erfrecht heeft ooit overal ter wereld bestaan. Kinderen waren verwant aan hun moeder. Vader was de verwekker, de man van moeder, een goede vriend en huisgenoot, maar als zodanig geen verwant. Het ouderlijk gezag lag bij de moeder en haar verwanten. Op de verwantschap rustte een taboe, verwanten waren zowel verboden als heilig. Een seksuele relatie tussen hen was absoluut ondenkbaar, maar verwanten behoorden elkaar te beschermen, verzorgen en begraven. Een belangrijk aspect was, dat dit taboe door iedereen werd gekend, maar onbespreekbaar was. Het schenden van het taboe leidde tot schaamte en een ondraaglijk schuldgevoel. Men werd dan gestraft door de wraakgodinnen.

Om incest te voorkomen, was iedere stam verdeeld in clans of totems. Meestal waren het er vier, maar in Thebe waren het er drie: Kadmos, Zethos en Amphion. Leden van dezelfde totem waren als broers en zusters, maar de totems waren ook onderling verwant. De totem van de vader was taboe en ook de totem van de vader van de vader was verboden. Van de vier totems bleef er aldus slechts een over waaruit men een partner kon kiezen: de huwelijkstotem. Een huwelijk met een vreemdeling was altijd mogelijk, want dat was geen verwant.

Het enige huwelijk tussen verwanten dat door dit systeem niet werd uitgesloten, was dat tussen de kinderen van een broer en zuster. Een meisje mocht trouwen met de zoon van de broer van haar moeder. “Neef en nicht vrijt licht,” zouden wij zeggen. Een dergelijk huwelijk genoot soms zelfs de voorkeur, omwille van het bezit en het erfrecht. Ook mocht een meisje trouwen met de zoon van de zuster van haar vader, maar dit huwelijk was veel minder in trek. Het leverde dan ook nauwelijks economisch voordeel op. Een meisje mocht echter niet trouwen met de zoon van een zuster van haar moeder, want de kinderen van twee zusters waren van dezelfde totem. Deze neef en nicht werden vrijwel beschouwd als broer en zuster! Ook de zoon van de broer van de vader behoorde tot een verboden totem. Twee broers trouwden meestal binnen dezelfde huwelijkstotem, zodat ook hun kinderen als broers en zusters werden beschouwd.

Overigens was de partnerkeuze vrij, al oefenden de verwanten wel druk uit op een meisje om een voordelig huwelijk aan te gaan. Een broer mocht zich echter niet bemoeien met de partnerkeuze van zijn zuster en ook de andere verwanten van het meisje hielden zich daarbij liever afzijdig, zodat de vader van het meisje vaak de besprekingen over het huwelijk voerde met de bruidegom en zijn verwanten.

In het moederrecht werd een man nooit opgevolgd door zijn zoon, want dat was geen verwant. Hij kon worden opgevolgd door zijn broer, of door de zoon van zijn zuster, want dat waren zijn mannelijke verwanten. Belangrijker was echter het erfrecht van moeder op dochter. De koningin werd opgevolgd door haar dochter en de man met wie zij trouwde, werd koning. Hij regeerde namens haar. Hoewel de koningin niet zelf regeerde, gold haar wil als wet. De broer van de koningin was een belangrijke man, zijn belang viel vrijwel volledig samen met dat van zijn zuster en de kinderen van zijn zuster stonden onder zijn gezag.

Een dergelijk verwantschapssysteem bestond nog tot in de 20ste eeuw op enkele Polynesische eilanden. Het is door antropologen onderzocht en beschreven, alvorens het teniet werd gedaan door de komst van het christendom. Ten tijde van Oidipous gold dit systeem kennelijk nog in heel Griekenland, al probeerden de priesters van Apollo er het vaderrecht in te voeren. Dit leidde tot misverstanden, zoals we in deze roman zullen zien.

& & & & & & & & & &

Het paleis waarin Oidipous en Iokaste woonden, heeft werkelijk bestaan. Men noemt het de Oude Kadmeion. De stad Thebe ligt op een heuvelrug te midden van vruchtbare vlakten en de stad was omringd door een muur met zeven poorten. De rijkdom van deze stad was zo spreekwoordelijk, dat de Grieken in latere tijden de hoofdstad van Egypte vernoemden naar hun eigen stad Thebe. Het oorspronkelijke Thebe ligt in Griekenland.

De Oude Kadmeion wordt gedateerd als ongeveer gelijktijdig met de schachtgraven van Mykene, de Nieuwe Paleizen op Kreta en de stad Akrotiri op het eiland Santorini. Akrotiri werd in 1628 v.Chr. bedolven onder de as van een vulkaanuitbarsting. Deze datering is exact, op grond van de boomjaarringen, en hij wordt bevestigd door de koolstofdatering. In Griekenland zijn talloze voorwerpen uit die tijd opgegraven. Deze schetsen een beeld van een rijke beschaving. Kleding en gebruiksvoorwerpen, zoals in deze roman beschreven, zijn ontleend aan fresco’s en versierde voorwerpen die deel uitmaken van de archeologische vondsten. Daar waar een vondst letterlijk wordt beschreven, geeft een eindnoot aan waar u dat voorwerp kunt bewonderen.

& & & & & & & & & &

In de oudheid geloofde men dat de hele kosmos bezield was, de hemellichamen werden beschouwd als goden. Niet alleen de Grieken, maar ook andere volkeren aanbaden de planeten Jupiter en Venus, waarbij Jupiter meestal de oppergod was, met Venus als goede tweede. De Grieken noemden hen Zeus en Aphrodite. De zon en de maan waren ook belangrijk, maar de Griekse oppergod is Zeus. Deze god krijgt soms kinderen, zoals Apollo, Artemis en Pallas Athene. Men gaat er meestal vanuit dat deze verhalen mythen zijn, overdrachtelijk bedoeld, maar als we ze letterlijk nemen, dan blijken de kinderen van Zeus gevaarlijk. Phoibos Apollo, de zoon van Zeus, is een angstaanjagende god en ook zijn tweelingzus Artemis is minder onschuldig dan ze op het eerste gezicht lijkt. Hun moeder was de Langharige Dame, oftewel Leto Kometa. Het zijn kinderen van Jupiter en een komeet!

Om dit te begrijpen, moet men iets weten over kometen. Deze vallen vanuit het heelal naar de zon. Ze gaan dan met een scherpe bocht rond de zon, om weer te verdwijnen in de richting waar ze vandaan kwamen. Bij iedere omloop wordt een komeet door de zwaartekracht van de zware buitenplaneten een beetje naar de ecliptica getrokken, het vlak waarin de planeten draaien. Ligt hij eenmaal op de ecliptica, dan kan hij vlak langs een planeet komen. Een botsing waarbij de komeet inslaat op de planeet, komt echter zelden voor. Meestal heeft de komeet voldoende snelheid om weer te ontsnappen uit het zwaartekrachtveld van de planeet. De aarde is klein, de zwaartekracht is gering en de snelheid van de aarde is relatief hoog. De kans dat een komeet op aarde inslaat, is daarom vrijwel nihil. Hoe groot die komeet is, doet daarbij niet ter zake. Het gaat uitsluitend om zijn snelheid en richting.

Jupiter is de zwaarste planeet en zijn snelheid is veel lager dan die van de aarde. Als een komeet langs Jupiter komt, dan wordt zijn baan door de zwaartekracht afgebogen. Hij verandert dan van snelheid en richting. Gaat hij achter Jupiter langs, dan wordt hij meegezogen met de planeet. Zijn snelheid neemt toe en zijn baan buigt iets af naar het westen. Gaat hij voor Jupiter langs, dan wordt hij afgeremd en zijn baan buigt iets af naar het oosten. Een snellere komeet schiet verder weg in het heelal, het duurt daarom langer voor hij terug komt. Wordt de komeet vertraagd, dan komt hij eerder terug. Komt hij te dicht langs Jupiter, dan kan hij worden ingevangen. Het wordt dan een maan van Jupiter, of hij valt in de oceaan van vloeibare waterstof waaruit deze planeet bestaat. Het zelfde geldt voor een passage van een komeet langs andere planeten, maar Jupiter is de zwaarste. Daarom wordt Jupiter ook wel de Kometenvanger genoemd.

In het verre heelal is een komeet stijf bevroren. Hij wordt pas met het blote oog zichtbaar, als hij ongeveer bij de baan van Jupiter is. De zon is daar fel genoeg om hem een beetje te ontdooien. Als hij langs Jupiter komt, dan zou het vanaf de aarde gezien lijken alsof die komeet aan Jupiter ontspringt, alsof Zeus een kind krijgt. Jupiter heeft ook een zeer krachtig magnetisch veld, waardoor de komeet een elektrische lading kan krijgen. Misschien werden de rampen die in de Griekse mythologie zo’n grote rol spelen, wel aangericht door een komeet die eerst langs Jupiter kwam en daarna de aarde naderde.

& & & & & & & & & &

Ook in de Bijbel staan rampen, die steevast gepaard gaan met de verschijning van de god Jhwh. Zo verscheen Jhwh aan Abraham, waarop het brandende zwavel regende. In de Griekse mythen is Phoibos Apollo de zoon van Zeus. Zijn naam betekent: Stralende Vernietiger en ook hij lijkt alles in vuur en vlam te hebben gezet. Als we hier te maken hebben met dezelfde kosmische ramp, dan was Abraham een tijdgenoot van de Griekse mythische figuren aan wie Phoibos Apollo verscheen. Kadmos, de zoon van Agenor, de stamvader van Iokaste en Kreon, was een van hen.
Zeven generaties na Abraham, zeg maar een kleine twee eeuwen later, verscheen Jhwh aan Mozes. De stamboom staat in het boek Exodus: Abraham, Isaak, Jacob, Levi, Kehat, Amram, Mozes. In dat Bijbelboek staan zulke merkwaardige rampen, dat alleen een kosmische oorzaak deze zou kunnen verklaren. Als ze waar gebeurd zouden zijn, dan gebeurde dit overal, wereldwijd en op het zelfde moment.

In de tragedie ‘Koning Oidipous’ is er een ernstige ramp gebeurd, alle goden zijn woedend! Als dit dezelfde ramp zou zijn als de rampen in het boek Exodus, dan was Oidipous een tijdgenoot van Mozes. Het enige jaartal waarin deze ramp kon plaatsvinden, is dan 1628 v.Chr., want vanaf dat jaar vertonen de boomjaarringen wereldwijd een groeistoornis. In dat jaar barstte ook de vulkaan van Santorini uit.

& & & & & & & & & &

Dit boek bevat geen fictie, maar een manier waarop men de Griekse mythen zou kunnen lezen. Of dit een waar verhaal is, laat ik ter beoordeling aan de lezers. Het is in elk geval een spannend verhaal dat ontstaat als men de Bijbel naast de Griekse tragedies legt. Het verhaal is doorspekt met citaten uit de Griekse klassieke literatuur, van Hesiodes tot Sappho. Ieder citaat is gemerkt met een eindnoot met bronvermelding, zie de index achter in het boek. Samen met de betekenis van Griekse namen vormen deze citaten het skelet van de roman. Hoewel de betekenis van de namen meestal reeds in de tekst wordt verklaard, is achter in het boek ook een index van namen opgenomen.

In het laatste hoofdstuk wordt de tragedie ‘Koning Oidipous’ onverkort aangehaald. Een viertal ontbrekende regels zijn daarbij door mij ingevuld. Deze staan schuin gedrukt. Op twee plaatsen is echter een woord veranderd. Om Sophokles geen geweld aan te doen, zijn deze wijzigingen gemerkt met een voetnoot.

———————————————————-
Tot zover de theorie. Wat dan volgt, is een roman die alle personen in de tragedie beschrijft als mensen van vlees en bloed. Het verhaal is spannend, ontroerend en het eindigt tragisch. Maar de Griekse klassieken zijn ook gewoon mooi!
Veel leesplezier gewenst!

Share and Enjoy:
  • NuJIJ
  • Twitter
  • Facebook
  • Hyves
  • RSS
  • email

Laat een reactie achter

Recente reacties