Archief
Artikelen

Philip Zimbardo is een beroemde psycholoog en emeritus hoogleraar aan Stanford University. Hij is vooral beroemd geworden door het Stanford Prison Experiment, waarin gezonde en normaal functionerende studenten werden verdeeld in gevangenen en bewakers. In de kelder van de Stanford Universiteit werd daartoe een nep-gevangenis gebouwd. Binnen de kortste keren werden de bewakers sadistisch en de gevangenen onderdanig. Daaruit bleek dat gedrag sterk afhankelijk is van de situatie waarin men zich bevindt. Zie voor meer informatie deze website.

Toen in 2004 het Abu Graib schandaal naar buiten kwam, vroeg Zimbardo zich af hoe dergelijk gedrag van Amerikaanse militairen kon ontstaan. Hij kreeg de kans om op te treden als een van de verdedigers van een militair die aan de sadistische behandeling van de gevangenen had meegedaan. Aldus kreeg hij veel informatie over wat zich in Abu Graib precies had afgespeeld. En alweer kwam Zimbardo tot de conclusie dat de situatie leidde tot dit sadistische gedrag van de soldaten. Dit resulteerde in een boek: The Lucifer Effect, waarin hij beschrijft onder welke omgevingsfactoren goede mensen tot slechte daden komen.

Zimbardo is echter niet de enige die tot een dergelijke conclusie kwam. Uit de experimenten van Milgram bleek hetzelfde. Het merendeel van zijn proefpersonen bleek bereid tot sadistische handelingen, wanneer ze daartoe de opdracht kregen van iemand die ze beschouwden als een autoriteit. Maar zelfs dat laatste blijkt niet nodig, men kan in het algemeen zeggen dat ons handelen voor een zeer groot gedeelte wordt bepaald door omgevingsfactoren. In een omgeving die uitnodigt tot het kwade gedragen ook goede mensen zich slecht.

In de volgende lezing van Zimbardo komt nog veel meer aan de orde. Uit experimenten blijkt dat mensen zich agressiever gedragen wanneer ze denken dat ze anoniem zijn. Uniformen transformeren het individu tot een deel van het leger of de politiemacht. De verantwoordelijkheid voor het eigen gedrag wordt daarmee minder en het niveau van agressie blijkt dan altijd hoger. Hetzelfde effect heeft het ontmenselijken van de slachtoffers. Het maakt niet uit of men hen kwalificeert als beesten, terroristen of moslims (of joden… om maar een Godwin te noemen). Iedere algemene kwalificatie voorzien van een negatieve connotatie heeft dit effect. Ook de groepsdruk speelt een rol, alle mensen met hetzelfde uniform zijn immers kameraden!

Hoewel er verschillen bestaan tussen mannen en vrouwen, gedragen vrouwen zich in bepaalde situaties bepaald niet vriendelijker dan mannen, maar zelfs meer sadistisch! Zij blijken sterker ontvankelijk voor autoriteit en laten zich daarom sneller overhalen tot sadistisch gedrag.

Tot slot geeft Zimbardo een hoopvol perspectief: er zijn ook mensen die weigeren om mee te doen aan sadisme. Dit zijn de klokkenluiders die ongewenste situaties naar buiten brengen, tegen de groepsdruk in. En er zijn ook helden, mensen die hun leven wagen om anderen te redden. Er zijn mensen die zich in gevaar begeven om anderen te helpen. Zij vinden de sociale doeleinden belangrijker dan hun individuele behoeften.

The Lucifer Effect: Understanding How Good People Turn Evil duurt anderhalf uur, waarna er nog 20 minuten vragen en antwoorden volgt.

Van deze lezing staat no een andere versie online, die werd gegeven voor Harvard. Dit is de afspeellijst op YouTube.

Share and Enjoy:
  • NuJIJ
  • Twitter
  • Facebook
  • Hyves
  • RSS
  • email

5 Reacties op “Philip Zimbardo: het Lucifer effect”

  • Beste BOU,
    die Harvard lezing vind ik nog beter dan die ik al eerder zag, de video die je embedded hebt. Vertaald naar zomaar een van de vele Nederlandse situaties, bijvoorbeeld zo een die Folkert Jensma vorig weekend op zijn blog Recht en Bestuur in de NRC had http://weblogs.nrc.nl/rechtenbestuur/2012/01/21/bestaat-een-%E2%80%98onaantastbare%E2%80%99-ontspoorde-straatjeugd/ geeft het Lucifereffect in een ‘gewone dagelijkse’ situatie zoals zich die in een gewone Haagse buurt voordoet. Waarbij voor mij het schokkendst de reacties op dat blog waren. Lees mijn reacties, en de spraakverwarring doordat de etiketten op de oorzaken en gevolgen worden verplakt wordt duidelijk. Daarbij komt nog dat Jensma, ik neem maar aan met de beste bedoelingen, censuur toepast. Waardoor zo’n discussie al helemaal de verkeerde kant op gaat. En er van een waarheidsgetrouwe slotconclusie geen sprake meer kan zijn, wat dan weer de oorzaak is van dat er de verkeerde maatregelen worden genomen, die in ieder geval wel de ware oorzaak, die van het uitoefenen van macht door degenen die macht bezitten [altijd een raar woord in dit verband] ongemoeid laat. Maar misschien is dat ook wel de bedoeling. Ik heb Folkert Jensma er in ieder geval wel op aangesproken. Wat dus ook weer werd gecensureerd.
    Het is er allemaal te lezen behalve dus mijn ongecensureerde reaguurtjes die ik dan maar hier onder copypast. Hoop dat het niet te lang wordt en het in je spambox terecht komt. Het is maar een voorbeeldje hoe het Lucifereffect in elke ‘gewone’ situatie om zich heen grijpt, en bijna ongrijpbaar niet voor discussie ontvankelijk wordt gemaakt, en daar gaan we weer, door de mainstream massamedia. In mijn beleving vind het Lucifereffect in het doodnormale voor elk individu bijna onvermijdelijke zijn oorsprong. Zimbardo geeft dit ook al aan. Het heeft altijd te maken met gezagstrouw. Maar in dit specifieke geval worden dus voor mij overduidelijk de bordjes verhangen. En dit is helaas ook de makke van deze lezing. Niet dat de bordjes worden verhangen maar dat iets altijd een geschiedenis heeft. Een geschiedenis die in een laboratorium experiment nooit in de uitkomst van dat experiment is meegenomen. Daarom neem ik die mee in mijn overwegingen. Nou ja, ik probeer dit te doen aan de hand van eigen ervaringen en observatie.

    #18 @arjan korevaar
    Ach toe maar, e-motion-eel, dat is natuurlijk al helemaal fout!
    Jammer van die zinnetjes die eraf gevallen waren tijdens transporteren. Had bij voorbaat al een hoop verduidelijkt, want ik ken m’n pappenheimers nu zo onderhand wel. Maar goed Folkert Jensma denkt ook zijn pappenheimers te kennen.
    Ben ik dus weer twee veren in me reet rijker. De een vind me wel een hoog IQ hebben [#8] en de ander [#18] vind me gestaald kader.
    Ik vind het allemaal wel best. Wat ik me wel afvraag is wat Folkert Jensma van mij denkt. Het was toch veel beter geweest mijn tekstje intakt te laten. De veren die ik in jouw reet stak waren dus blijkbaar al te genereus. Maar wellicht heeft hij enkel maar moeite met een directe benadering van een probleem door een man van de praktijk. Want dit is niet de eerste keer dat hier ruimte is om mij voor van alles uit te maken en andersom mijn reactie wordt gecensureerd. Blijkbaar om geen andere reden dan dat die feiten en argumenten bevat waarop ik door redeneer.

    … = censuur.
    Op het stellen van een vraag; [Of ben u per ongeluk toch zo’n hoogst intelligente sadistische fascist, of ‘gelukkig’ maar een ‘doodgewone’ en ‘uiterst bekwame’ schrijftafelmoordenaar?]
    Of op een constatering van een feit dat angstvallig wordt genegeerd, zie mijn eerste reaguur, maar die kan natuurlijk over het hoofd zijn gezien of even vergeten; [Neem me niet kwalijk dat ik het zo onomwonden zeg. Heropvoeding van dat soort meestal religieus gemotiveerde opvattingen is toch ook niet aan de orde.]
    Of op het aangeven hoe ik worstel met beleefdheidnormen naar zekere mensen toe; [En kijk eens aan, noem ik u zomaar u. Het is om geen andere reden dan om afstand te scheppen want met jouw soort wil ik niks te maken hebben. Want je bent in mijn beleving een fascist die hier in deze krant een platform wordt gegeven om verwerpenlijke ideeën te propageren.]

    Geachte heer Folkert Jensma,
    Mijn abonnement op de nrc had ik al opgezegd om een geheel andere reden, alhoewel het ook wel veel te maken had met het cultiveren van leugens door deze krant. Hou ik u voor de betreffende krantenberichten die mij daartoe noodzakelijkerwijs hadden aangezet niet verantwoordelijk. Uw weblog waardeerde ik wel voorzover ik die noodzakelijkerwijs dus tussen de regels moet lezen. Soms stak ik er toch wel iets van op. De reacties zal ik vanaf nu ook nooit meer lezen aangezien voor mij niet te bepalen is of het een weergave van de mening van een reaguurder is of die van Folkert Jensma. Dit is echt jammer want vaak vond ik die reaguurtjes voor het vormen van mijn mening belangrijker dan uw artikels. Dus is het nog maar te bezien of ik uw weblog verder nog belangwekkend genoeg vind om mijn tijd aan te besteden. Zal ik er ooit een artikel op vinden dat behandeld waar een benadeelde aangifte kan doen van internetcensuur, in het bijzonder omdat juist dat door de lezer precies is te constateren? Ik ga er echt niet meer op wachten.

    Voor het hooggeëerd publiek, hier is het origineel, ongecensureerd.
    #6 @arjan korevaar,
    zo is er onder fascisten ook een indeling te maken tussen de [soms] hoogst intelligente sadisten en de mindere broeders die achter de meute aanlopen met een onder gemiddelde intelligentie quotiënt. Denk dat helaas voor u u in de laatste catagorie valt. Wat zal daar aan gedaan moeten worden? We weten toch allemaal hoeveel ellende díe catagorie psychopaten [heeft] veroorzaakt! Altijd op zoek naar mindere broeders om zich aan op te hijsen om zichzelf beter te achten. Of ben u per ongeluk toch zo’n hoogst intelligente sadistische fascist, of ‘gelukkig’ maar een ‘doodgewone’ en ‘uiterst bekwame’ schrijftafelmoordenaar?

    Neem me niet kwalijk dat ik het zo onomwonden zeg. Heropvoeding van dat soort meestal religieus gemotiveerde opvattingen is toch ook niet aan de orde. Een gemiddeld IQ van 100 meten wil niet anders zeggen dan dat 50% daarboven presteerd en 50% eronder, en een klein percentage er ver boven en een klein percentage er ver onder. Alle 100% kan zich tot crimineel ontwikkelen. Het mankeert er door allerlei cultureel historisch bepaalde oorzaken alleen aan een complete definitie van wat crimineel is. Voor zekere leiders zijn zwakbegaafden de crème de la crème van de natie.

    Maar omdat de nu zo genoemde ‘onaantastbare’ ontspoorde straatjeugd zich in deze topic niet onder die catagorie laten indelen, zij zijn immers anti-authoritair van karakter [geworden] en dus niet [meer] door authoriteiten te beïnvloeden. Daarom moeten ze dus maar weg volgens u, of op z’n minst maar opgeborgen in een gesticht, waar ze maar meteen onvruchtbaar moeten worden gemaakt [?] omdat dit volgens u een risico op zwakbegaafd nageslacht vermindert. Of zo iets.

    En kijk eens aan, noem ik u zomaar u. Het is om geen andere reden dan om afstand te scheppen want met jouw soort wil ik niks te maken hebben. Want je bent in mijn beleving een fascist die hier in deze krant een platform wordt gegeven om verwerpenlijke ideeën te propageren.

    Voor mij staat in elk geval vast dat een hogere intelligentie gecombineerd met mindere kansen er garant voor staat evengoed niet gewaardeerd te worden in een land als Nederland waarin alleen gezagsgetrouwe kadaverdiscipline en zelfrespectloos klasseveraad geaccepteerd wordt als gedragsnorm, en men noemt dat hypocriet vrijheid.

    Alle andere gedragingen komen voor uit de samenleving verbannen en http://nl.wikipedia.org/wiki/Eugenetica in aanmerking, dat is wat ik begrijp uit je reaguur. Maar ik kan het natuurlijk ook verkeerd begrijpen dus verklaar je alsjeblieft nader als dat zo is.

  • mr. drs. Bou:

    Beste Sjuul,

    Inderdaad een lange reactie en hij viel niet in de spambox. Maar je eerste reactie op dat artikel van Folkert Jensma is ook wel erg lang, veel langer dan het artikel zelf.

    Daarom een tip: houd het kort! Als een eerste reactie al langer is dan het artikel, dan ergert de schrijver zich misschien aan de ruimte die je inneemt. Je wordt dan niet “gecensureerd” om wat je zegt, maar gewoon gekortwiekt omdat je teveel ruimte voor jezelf opeist.

  • Beste BOU,
    en zo heeft het nog een ‘werd vervolgd’ gekregen, maar geen jurist die er dieper op in wil gaan. Er staat natuurlijk geen mr. voor mijn naam, maar als direct betrokkene, als wat ik dan maar noem ervaringsdeskundige die niet bang voor eventuele repercussies zelf onderzoek doet wordt je niet serieus genomen. Niet dat dat nou voor die ene zaak van mij nou zo van belang is, maar voor de massaliteit van de mensen in dezelfde situatie, die hun mond niet kunnen opentrekken om wat voor rede of oorzaak dan ook, voor het overgrote deel door gebrek aan zelfvertrouwen neem ik aan, doordat ook zij niet serieus worden genomen in het gehele traject vanaf hun eerste kennismaking met de chicanerende staat tot aan het moment dat er geen weg terug meer is naar een gerespecteerd bestaan.
    De uitkomst van dat chicaneren door de staat heeft namelijk buiten proportionele gevolgen die volgens mij met opzet worden genegeerd. Die buiten proportionele gevolgen vullen dan weer de krantenkolommen en praatprogramma’s zonder dat er dan weer naar de oorzaken ervan wordt geïnformeerd. Heel soms besteedt een columnist er aandacht aan en benoemt hen dan als ‘de onrendabelen’ of zoiets en dat is het dan.
    Van de rechse [sinds ik weet dat rechts etymologisch is afgeleid van het begrip recht weiger ik rechs als politieke plaatsbepaling met een -t- te spellen] mensen kan je dit naar beneden trappen en naar boven likken verwachten maar de linkse mensen zijn de weg volledig kwijt. Die laatsten laten zich allemaal helaas belazeren met allerlei mooie praatjes, maar vooral met allerlei niet zo mooie praatjes over wat de doorsnee bijstandsgerechtigde zou moeten worden bijgebracht en zo meer. En hoe ze dit moet worden bijgebracht.
    Sommigen onder hen, zoals ik zij de gek, zullen zich nooit, nooit niet als toediener-bijbrenger en nooit niet als slachtoffer-proefpersoon, daartoe lenen. En komen daarmee buiten de maatschappij zoals die zich heden ten dage steeds meer als fascistoïde manifesteert te staan.
    Dit artikel van Folkert Jensma met een lange reaguurkolom gaat ook daarover maar dat ontgaat alle reaguurders op één na. Deze: http://weblogs.nrc.nl/rechtenbestuur/2012/02/04/ook-rechter-is-machteloos-tegen-chicanerende-staat/#comment-9770
    Ze zeiden altijd al dat ik eigenwijs ben en ik neem dit nog steeds op als een compliment. Maar de staat meent het te moeten sanctioneren. En aangezien openlijk fascisme taboe is, waarbij ik een vraagteken zet, gaat de staat chicaneren. Chicaneren is een mooi woord voor de achterbakse hypocriete mensonterende daden waarmee zij haar doelstellingen wil implementeren. De scheidslijn tussen fascisme en goede bedoelingen is volledig zoek.

  • mr. drs. Bou:

    Interview with psychologist Philip Zimbardo (Eugene Paashuis, VPRO Backlight 2011) duurt 25 minuten.

  • Beste BOU
    [v.a. 13.00 min.] Vraag van Eugene Paashuis. Wat betekende het voor jou persoonlijk om het boek The Lucifer Effect te schrijven, want het is toch een reis in The Heart of Darkness, is het niet zo?
    Dit interview is voor de volle 25 minuten een leerzaam alles omvattend document humain.
    Het verdiend in alle talen vertaald van zo jongst af mogelijk onderdeel te zijn van de opvoeding van elk mens. En ja, inclusief de horror. http://www.beleven.org/verhalen/grimm/sprookjes_van_grimm.php
    Persoonlijk hield ik meer van de vertellingen van Hans Christian Andersen met deze in het bijzonder http://www.beleven.org/verhaal/de_nieuwe_kleren_van_de_keizer om mijn kinderen te vertellen.
    “‘Toelichting: Andersen heeft twee versies van dit verhaal gemaakt. In de laatste versie (deze vertaling) eindigt het verhaal met de opmerking van de kleine jongen dat de keizer geen kleren aan heeft. Het volk neemt dit over en de keizer vermoedt nattigheid, maar loopt schijnbaar onverstoord door. In de eerdere versie gaat iedereen mee in de bewondering van de prachtige kleren, niet toegevend dat ze niets zien, daar ze anders moeten erkennen dat ze van ‘lage’ geboorte zijn..De hele stad heeft het over de prachtige kleren en doet of er niets aan de hand is.”‘
    Het kan dus op twee manieren, die elkaar versterken, faliekant verkeerd aflopen.

    Weliswaar heeft Zimbardo het niet over karakteraanleg naast zijn stelling over goede mensen, de naar zijn en mijn mening overgrote meerderheid.
    In mijn bouwvakkerstaal. Het debielste simpelste is aan de etters die de situaties waarin mensen komen te verkeren creëren niet besteed.
    Ach, en sprookjes en vertellingen staan immers niet in hun geloofsleer. Voor hun geloof gaat het alleen maar over hun macht om hun geloof [nee ik vul hier bewust niet alleen het woordje god in] een beetje te kunnen helpen, om daarmee krijgsheren eigen een plekje in het systeem [nee ik vul hier bewust niet alleen het woordje hemel in] te verkrijgen.
    De daders, dat zijn de sadisten die beter hadden moeten weten. Altijd.
    Zij hadden zich het begrip nooit, wat je dus nooit doet, eigen moeten hebben kunnen maken […].
    Iemand moet mij maar eens uitleggen hoe ik dat laatste zinnetje kan optypen zonder het dubbelzinnig te laten klinken. Want het is niet als grapje bedoeld. Het debielste vind ik in ieder geval nog wel het, zeg nooit nooit, wat ik zo vaak hoor zeggen, ook door ‘intellectuelen’ als zij intelligent in een discussie of een interview willen overkomen.

    Sorry BOU, ik kan over deze materie niet korter zijn doordat ik vind dat het alles omvattende maar volstrekt genegeerde materie is. En dan kan ik het wel weer op mijn bureaublad bij de andere ‘leerzaam maar niet gepost’ filen maar dan heeft er verder niemand wat aan. Voor een bouwvakker is zo’n opstel maken meer werk dan men denkt en is dit dus ook zondeger dan men denkt.

Laat een reactie achter