Archief
Artikelen

In 2002 zond BBC4 een 4-delige documentaire uit van Adam Curtis, die later ook The Power of Nightmares maakte. The Century of the Self gaat over de invloed van de psychoanalyse op de economische en politieke besluitvorming. De vier delen van elk een uur staan nu in een video.

The Century Of The Self (FULL: Episodes 1-4)

Deel 1: Happiness machines

Rond 1900 ontdekte Sigmund Freud de invloed van onbewuste seksuele en agressieve drijfveren op het menselijk handelen. De psychoanalyse van Freud werd door zijn neef Edward Bernays geïntroduceerd in de Verenigde Staten, waar de theorie werd gebruikt om de massa middels reclame aan te zetten tot het kopen van goederen. Zo ontstond de consument, die zich richtte naar de commerciële propaganda. Toen kwam de beurskrach van 1929 en de crisis begon. Voor consumeren hadden de meeste mensen nu geen geld meer.

In Duitsland gebruikte Joseph Goebbels de ideeën van Bernays niet voor commerciële, maar voor politieke doeleinden. President Roosevelt probeerde intussen met de New Deal de economie weer uit het slop te halen. Hij werd gesteund door George Gallup, een statisticus die de opiniepeiling ontwikkelde (in de VS daarom Gallup poll genoemd). Nadat Roosevelt in 1936 met een overweldigende meerderheid was herkozen, keerde het bedrijfsleven zich tegen zijn democratische politiek, daarbij gesteund door Bernays, die geloofde dat democratie alleen kon bestaan binnen het kapitalisme. De massa was volgens hem slechts in staat om te kiezen tussen de verscheidene vormen van consumptie.

In 1938 vluchtte de Joodse Sigmund Freud met zijn dochter Anna weg uit Wenen. Ze gingen wonen in Londen, waar Freud in 1939 overleed. Daarna begon de Tweede Wereldoorlog.

Deel 2: The Engineering of Consent

Het idee dat ieder mens wordt gedreven door onbewuste, irrationele en barbaarse krachten, leek gedurende WO II door de feiten te worden bevestigd. Veel soldaten kwamen met psychische problemen terug van het front. In de VS werden ze begeleid door psychoanalytici, die de oorzaak van hun problemen niet zochten in de oorlog zelf, maar in onverwerkte emoties uit hun jeugd.

Na de dood van Freud werd Anna Freud de leider van de psychoanalytische beweging. Zij analyseerde kinderen, waaronder ook de kinderen van haar vriendin Dorothy Burlingham. Ze leerde hen om zich aan te passen aan de maatschappij, zodat hun ego sterker zou worden. Die therapie leek succesvol. In 1946 tekenden president Truman de National Mental Health Act en de gebroeders Menninger trainden honderden nieuwe psychiaters. Psychologische begeleiding kwam overal in de VS beschikbaar en de psychoanalytici kregen steeds meer invloed.

Net als Bernays gebruikte Ernest Dichter de psychoanalyse voor commerciële doeleinden. In zijn Institute for Motivational Research liet hij zogenaamde Focus Groups vrij associëren over bepaalde producten, om tot betere verkooptechnieken te komen. Ook beroemde schrijvers, politici en filmsterren waren nu in psychoanalyse, maar met de kinderen Burlingham ging het intussen helemaal niet zo goed.

In 1953 hadden de Russen een atoombom ontwikkeld, de Koude Oorlog begon. Edward Bernays manipuleerde de angst voor het communisme, om deze te kunnen gebruiken voor politieke doeleinden. In Guatemala was de United Fruit Company oppermachtig, maar in 1950 was kolonel Arbenz tot president gekozen en hij wilde de bananenplantages onteigenen. UFC huurde Bernays in, die de democratische politiek van Arbenz vertaalde in een communistische dreiging voor de VS. Terwijl Bernays de media manipuleerde middels een zogenaamd onafhankelijk persagentschap, organiseerde de CIA een coup. Zo werd Guatemala “bevrijd van het communisme.” Bernays noemde deze strategie de “engineering of consent.”

De CIA begon te experimenteren met brainwashing. Dr. Ewen Cameron zetten een geheim project op, MKULTRA, waarin o.a. werd geëxperimenteerd met Elektroshock therapie en krachtige drugs zoals LSD om in mensen een bepaald gedrag te ontwikkelen. Het werd een complete mislukking. In Hollywood was de psychoanalyse inmiddels zeer populair, maar ondanks alle “goede zorgen” van haar psychiater pleegde Marilyn Monroe in 1962 zelfmoord. Daarna ontstond er kritiek op de psychoanalyse.

Deel 3: There is a policeman inside all our heads

Wilhelm Reich, een leerling van Freud, meende dat de onbewuste drijfveren en menselijke impulsen niet destructief waren, maar juist goed. Ze werden alleen onderdrukt door de maatschappij en daardoor vervormd tot destructieve krachten. Reich geloofde in seksuele vrijheid en de helende kracht van het orgasme. Hij werd door Anna Freud uit de psychoanalytische beweging gezet en vluchtte voor de nazi’s naar de VS. Daar brachten zijn experimenten met orgonen-energie hem in conflict met de autoriteiten, hij stierf in 1957 in de gevangenis.

In de jaren ’60 beschuldigden jongeren in de VS de corporaties openlijk van brain-washing. Hun theorie was afkomstig van Herbert Marcuse, een kritische psychoanalyticus en schrijver van “One Dimensional Man.” Demonstraties tegen de oorlog in Vietnam werden met geweld uiteengeslagen. De jongeren besloten daarop dat de maatschappij alleen kon veranderen, als de mensen zelf zouden veranderden.

Een groepje volgelingen van Reich was doorgegaan met zijn theorie, in een klein centrum in Californië: Esalen. Een van hen was Fritz Perls. Zijn Gestalttherapie was gericht op de bevrijding van onbewuste, verdrongen emoties. Hij geloofde in zelfexpressie, waardoor het individu autonoom zou worden. Deze autonome individuen zouden de maatschappij kunnen veranderen. Een van de leiders van deze Human Potential Movement was Abraham Maslov.

De humanistische therapie werd door Werner Ehrhart vertaald in een training voor grote groepen: de Erhart Seminars Training, oftewel EST. Ehrhart geloofde echter niet in een authentiek innerlijk zelf, maar in de volledige vrijheid om je eigen leven in te richten. De beweging werd zeer succesvol, maar het politieke element ging verloren. De activist Jerry Rubin besloot na een EST training om de politiek de rug toe te keren. Zijn vriend Stew Albert legt dat uit. En Rubin was niet de enige!

De psycholoog Daniel Yankelovich vertelt hoe deze trend de markt beïnvloedde. Het Stanford Research Institute deed onderzoek: the Psychological Values Research. Op grond van de theorie van Maslov over de “hiërarchie van behoeften” ontwikkelde het SRI een vragenlijst. Aan de hand daarvan konden mensen worden ingedeeld naar hun persoonlijke “values and life-styles.” Zo ontstond life-style marketing.

In 1981 werd Ronald Reagan president, een rechtse politicus die vooral de individualistisch ingestelde mensen aansprak. Die groep vroeg ook om een aanbod van zeer uiteenlopende producten en dat was weer goed voor de economie. Maar niet alleen de producten werden verkocht, ook de politici gingen gebruik maken van de nieuwe marketingstrategie!

Deel 4: Eight People Shipping Wine in Kettering

In de jaren ’80 was de marketingstrategie van Bernays in de VS uitgegroeid tot een machtige reclame-industrie. In Engeland werden de mensen nog ingedeeld naar sociale klasse, leeftijd en dergelijke. Daar werd Margaret Thatcher eerste minister, ook daar leidde het nieuwe individualisme tot een overwinning van rechts. En ook daar werd het de drijvende kracht achter de economische opleving. Matthew Freud, een achterkleinzoon van Sigmund Freud, verstopte reclame in nieuwsitems en krantenmagnaat Rupert Murdoch verwelkomde deze verkooptechniek.

De rechtse politici beschouwden hun kiezers als individuen die slechts streefden naar de bevrediging van hun eigen behoeften, waarin een vrije markteconomie het beste kon voorzien. Politici van de Labour Party, die geloofden in gezamenlijke belangen, raakten het contact met hun achterban kwijt. Philip Gould en Peter Mandelson organiseerden daarop politieke Focus Groups, waaruit bleek dat ook hun kiezers zichzelf zagen als autonome individuen. De Labour Party wilde zijn politiek echter niet wijzingen en leed in 1992 een verkiezingsnederlaag. Philip Gould ging in de VS werken in de campagne voor de Democraat Bill Clinton, die zich wel richtte naar de uitkomsten van de Focus Groups. Clinton werd president, maar Reagan had een begrotingstekort achtergelaten van bijna 300 miljard dollar. De FED wilde de regering geen geld meer lenen. De verkiezingsbeloften werden verbroken, de kiezers voelden zich verraden. Bij de verkiezingen voor het congres wonnen de Republicans. Clinton riep de hulp in van Dick Morris, die de marketingtechniek introduceerde in de politiek. Clinton werd herkozen, maar zijn politieke programma was volledig ondergeschikt gemaakt aan het winnen van de verkiezingen.

De nieuwe leider van de Labour Party, Tony Blair, luisterde wel naar de uitkomsten van de Focus Groups. Ook het programma van Labour werd ondergeschikt gemaakt aan de wensen van de consument en in 1997 werd Blair eerste minister. In deze consumentendemocratie bepaalt de vrije markt het beleid en het belangrijkste doel lijkt het bevredigen van onze individuele behoeften. In feite worden we echter bestookt met propaganda, waarvan de techniek werd ontwikkeld om ons als consumenten te manipuleren.

Share and Enjoy:
  • NuJIJ
  • Twitter
  • Facebook
  • Hyves
  • RSS
  • email

1 Reactie op “Adam Curtis: The Century of the Self”

  • mr.drs.Bou:

    Voor wie deze documentaires nog niet kent: MUST SEE!

    Voor wie ze wel heeft bekeken, is dit artikel een goede aanvulling:

    The Demoralized Mind

    Western consumer culture is creating a psycho-spiritual crisis that leaves us disoriented and bereft of purpose. How can we treat our sick culture and make ourselves well?

    By John F Schumaker

Laat een reactie achter

Recente reacties